Half oktober loopt de hertenbronst op de Veluwe ten einde. De bronst is het paarseizoen van het edelhert, ons grootste wilde zoogdier. Wie het burlen dit jaar heeft gemist, kan nu alvast plannen voor volgend jaar. Dit is wat er in het bos gebeurt, waar je het kunt beleven en hoe je kijkt zonder de dieren te storen.
Een edelhert burlt in de bloeiende heide op De Hoge Veluwe, met zijn hinden vlak bij hem. Foto: Henk Monster, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons
Stel je een septemberavond op de Veluwe voor. De zon zakt achter de dennen en de heide kleurt van paars naar koper. Over de wildweide hangt een dunne sluier mist. Dan klinkt ergens achter de bosrand een diep, rauw geluid dat begint als een kreun en aanzwelt tot een brul. Even later antwoordt een tweede stem, verder weg. Wie het één keer gehoord heeft, vergeet het niet meer.
Een paar weken lang draait het leven van de mannetjes om één ding: zo veel mogelijk hinden voor zich winnen. Hinden zijn de vrouwtjes van het edelhert. Natuurmonumenten, een van de grootste natuurorganisaties van Nederland, noemt dit "de tijd dat ons grootste zoogdier het meest tot de verbeelding spreekt". Nu, half oktober, ebt het spektakel langzaam weg. Zie dit verhaal dus vooral als tip voor volgend jaar.
Wat gebeurt er tijdens de bronst?
Buiten de bronsttijd leven volwassen mannetjes grotendeels alleen, soms samen met een jonger hert. De hinden trekken rond in een roedel, een groep die geleid wordt door een ervaren leidhinde. Zodra de nachten in de nazomer kouder worden, verandert alles. De mannetjes trekken naar de hinden en proberen een roedel te veroveren en vast te houden.
Hun belangrijkste wapen is hun stem. Het burlen, de diepe bronstroep, is een boodschap aan iedereen in de buurt: hier sta ik, en dit is van mij. Natuurmonumenten beschrijft hoe de herten in de hoogbronst "stinkend en stomend" staan te burlen. Ze rollen in hun zoelplek, een modderige kuil, en besproeien zich met hun eigen urine. Die sterke geur hoort bij de show, omdat ze er ook hun terrein mee afbakenen.
Een edelhert bij zijn hinden tijdens de bronst op De Hoge Veluwe. Let op het verschil in formaat tussen het mannetje en de vrouwtjes. Foto: Henk Monster, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons
Helpt imponeren niet, dan volgt het gevecht. Twee herten lopen eerst een tijd naast elkaar op en schatten elkaar in. Daarna zetten ze de geweien tegen elkaar. Het geklak van gewei op gewei draagt ver door het bos. Volgens Natuurmonumenten kan het soms uren duren voordat de winnaar bekend is.
Opvallend genoeg wint niet altijd het grootste hert. Boswachter Han ten Seldam van Planken Wambuis, een natuurgebied bij Ede, vertelt dat een kolossaal hert zich soms laat imponeren door een kleinere concurrent. "Kwestie van karakter." Boswachters herkennen de grote herten vaak aan hun gewei en geven ze soms een naam. Op de Zuid-Veluwe waren dat de afgelopen jaren herten als De Kandelaar, Het Kaarsjeshert en De Toerist.
Het gewei: een heel jaar voorbereiding
Het machtige gewei waarmee een hert de bronst ingaat, is pas een paar maanden oud. Eind winter of begin lente werpen de mannetjes hun geweistangen af. Direct daarna begint een nieuw gewei te groeien, omhuld door een fluweelachtige huid die bast heet. In die bast zitten de bouwstoffen voor het nieuwe gewei.
Aan het einde van de zomer is het gewei volgroeid. De basthuid sterft dan af en het hert schuurt die tegen jonge boompjes weg. Door dat vegen krijgen de stangen hun bruine kleur. Een gewei kan volgens Natuurmonumenten tot ongeveer 10 kilo wegen. Tot ongeveer het twaalfde levensjaar wordt het steeds forser, waardoor elk gewei een soort jaarverslag is van de gezondheid van het dier.
Wanneer is het?
De bronst begint in september en soms is het eerste burlen al in augustus te horen. Het hoogtepunt, de hoogbronst, valt meestal in de tweede helft van september. Daarna ebt het langzaam weg tot ongeveer half oktober, dus tot nu. Hoe het precies verloopt, verschilt per jaar en per gebied en hangt ook af van het weer.
De beste momenten van de dag zijn de vroege ochtend en vooral de avond. Natuurmonumenten adviseert "de uren na zonsopkomst en voor zonsondergang". Het Nationale Park De Hoge Veluwe raadt aan om de observatieplekken aan het einde van de dag te bezoeken, omdat het grofwild dan actiever wordt. Zet de tweede helft van september dus alvast in je agenda voor volgend jaar. Edelherten zijn op de Veluwe overigens het hele jaar door te zien.
Een edelhert in de heide op De Hoge Veluwe, tijdens de bronst in de avondzon. Foto: Henk Monster, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons
Waar kun je de bronst beleven?
Het Nationale Park De Hoge Veluwe. Dit park tussen Arnhem, Ede en Apeldoorn heeft drie overdekte wildobservatieplaatsen en vijf wildweides. Millelamel en de Schuilkelder liggen in het midden van het park. In september staat op veel avonden een natuurgids bij een van deze twee hutten, van 18.00 tot 19.30 uur. Dat is gratis naast de entree van het park en reserveren is niet nodig. Om de herten rust te geven stelt het park van 1 tot en met 30 september extra rustgebieden in, waardoor een aantal wandelroutes dicht is of anders loopt.
Deelerwoud. Ten oosten van Ede ligt dit glooiende gebied van Natuurmonumenten, waar niet wordt gejaagd. De blauwe route Herten spotten in het Deelerwoud van 5,7 kilometer is speciaal bedoeld voor wildspotters. Van 15 september tot 15 oktober zijn delen van het gebied tussen 16.00 en 10.00 uur afgesloten. Bij sommige afsluitingen staan bankjes, zodat je tot zonsondergang naar het burlen kunt luisteren.
Een dode eik op de heide in het oostelijk deel van het Deelerwoud. Foto: Agnes Monkelbaan, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Andere plekken van Natuurmonumenten. Wildobservatieposten zijn er ook in Planken Wambuis, Nationaal Park Veluwezoom en de Leuvenumse bossen. In de Veluwezoom ligt een speciale bronstroute en verzamelen de herten zich bij observatiepost De Elsberg. Bronstexcursies met een gids raken snel vol, dus boek op tijd.
Kroondomein Het Loo. Rond Hoog Soeren ligt een van de wildrijkste stukken van de Veluwe. Het Kroondomein is het landgoed van het Koninklijk Huis. Van 15 september tot en met 25 december zijn grote delen ervan gesloten voor publiek. Er staan geen hekken, maar wel borden en slagbomen. Vlakbij liggen twee open wildschermen, houten kijkwanden waar je achter kunt staan. Wildobservatiepunt Alvenschoten aan de Alverschotenseweg bij Hoog Soeren is dag en nacht toegankelijk, terwijl je het wildobservatiepunt 't Eperholt bij Epe via drie bewegwijzerde wandelpaden bereikt.
Zo kijk je zonder te storen
De bronst kost de herten veel energie. Boswachters waarschuwen dat rustgebieden in deze zware tijd van levensbelang zijn. Een goede wildspotter is daarom vooral een stille wildspotter.
Blijf op de paden en respecteer afgesloten gebieden, ook als er geen hek staat. Houd afstand, want Natuurmonumenten adviseert bij groot wild minimaal 25 meter. Praat zacht, zet je telefoon op stil en sla de autodeuren op de parkeerplaats niet hard dicht. Gebruik een verrekijker of telelens in plaats van dichterbij te sluipen.
Lokvoer is bij wildobservatieplekken op de Veluwe niet toegestaan. Honden horen aan de lijn, of beter nog thuis tijdens een bronstavond. Het toeristische platform Veluwe.nl raadt fotografen aan om flitslicht en geluiden uit te zetten. Let ook op de tijd, want gebieden van Natuurmonumenten zijn alleen open tussen zonsopgang en zonsondergang. De Hoge Veluwe is tot een uur voor sluitingstijd toegankelijk.
Een edelhert op de Veluwe, eind september. Foto: Bj.schoenmakers, CC0 (publiek domein), via Wikimedia Commons
Waarom dit zo bijzonder is
Vroeger leefden edelherten vooral in het open land langs de grote rivieren. Later werden ze teruggedrongen tot de Veluwe, die nog altijd hun belangrijkste leefgebied in Nederland is. Inmiddels leven ze ook in de Oostvaardersplassen, Noord-Brabant en Limburg. In de zomer van 2020 zwom een roedel van zeven edelherten zelfs van de Veluwe naar Flevoland.
Behalve de wolf heeft het edelhert geen natuurlijke vijanden, en daarom wordt het aantal herten beheerd. Tegelijk werken natuurbeheerders aan meer ruimte, bijvoorbeeld met ecoducten. Dat zijn bruggen met natuur erop, waardoor dieren veilig over een snelweg kunnen trekken. Zo is de bronst meer dan een spektakel: in ons drukke land voert het grootste wilde dier nog altijd zijn eeuwenoude ritueel op.
Praktisch voor volgend jaar
De beste tijd is de tweede helft van september, in de uren na zonsopkomst en vooral voor zonsondergang. De Hoge Veluwe heeft ingangen in Otterlo, Hoenderloo en Schaarsbergen, en het park raadt de rustigere ingangen Hoenderloo en Schaarsbergen aan. Buslijn 106 rijdt van station Ede-Wageningen via Otterlo naar het midden van het park. Het park is elke dag open en vraagt entree, terwijl het Deelerwoud gratis toegankelijk is. Wie volgend jaar op tijd komt en stil luistert, hoort het bos vanzelf brullen.
1347.780 SRY